RU

Қорқыт ата туралы не білеміз?

Ұлы ойшыл, жырау әрі қобызшы Қорқыт ата кім болған? Оған неліктен Қорқыт есімі берілген? Осы ретте NUR.KZ порталы ашық ақпарат көздерін топтамаға кіргізе отырып, жырау туралы аз-кем мағлұмат бере кетуді жөн санады.

Қорқыт ата туралы не білеміз?

Қорқыт ата VII ғасырда Сырдария өзенінің бойындағы бұрынғы Жанкент қаласында өмір сүрген. Кемеңгер тұлға дүниеге келмес бұрын анасы оны құрсағында үш жыл көтерген деген аңыз әңгіме бар. Ол дүниеге келгенде табиғат тылсымы ерекше күйге енген. Қатты боран соққан. Күн тұтылып, үш күн бойы күннің көзі көрінбеген. Қара тұман басқан. Сол себептен оған «Қорқыт» есімі беріліпті. Ойшыл жыраудың өмірін зерттеген ғалымдар оның есімінің мағынасын түрліше болжаған. Бірі «құт әкелетін адам» десе, енді бірі «өмір тоқтады» деп болжаған. Бір қызығы, Қорқыт ата дүниеге келе сала тілі шығып, сөйлеп кетіпті. Тіпті туыла салып жүріп кеткен деген де аңыз бар.

Қорқытпен қобыз егіз ұғым іспеттес. Ол туралы «Қорқыт ата кітабында» тереңінен жазылған. Кітаптың алғашқы беттерінде жыраудың нақыл сөздері жазылған. Онда өмір мен өлім туралы көбірек мағлұмат алуға болады. Аңыздарға сенсек, Қорқыт «өмір барда өлім бар, өзгеру бар. Өлмес өмір жоқ. Сынбас темір жоқ, бәрі де өледі. Өзгереді, ұмыт болады. Тек мәңгілікке өлмейтін, ұмытылмайтын адамның өмірінде жасаған игілікті ісінің нәтижесі» деген.

Тағы оқыңыздар: Кеңес Одағының Батыры атанған қазақстандықтар

Қорқыт туралы аңыздардың бірінде ол тәтті ұйқыға кетіп, түсінде әлдекім «егер өлімді есіңе алмасаң, мәңгі өмір сүресің» деген аян береді. Арада біраз уақыт өтіп Қорқыт бір баспақты қуып жүріп, өзіне «өлсем де жетемін» деген серт береді. Алайда көп ұзамай оған Әзірейіл келіп, өлімді еске алғаны үшін өлесің деп айтады. Жалпы Қорқыт ата өмір бойы өлімге қарсы күресуші жан ретінде сипатталады. Көпшілікті жырымен ғана емес, күйімен де өзіне қаратқан ол дүниенің төрт бұрышын кезіп кетеді. Бір атап өтерлігі, жолшыбай кездескен адамдардың барлығы көр қазып жатады. Олардан «кімнің көрі?» деп сұрағанында, «Қорқыттың көрі» деген жауап алады. Тағы бір түсінде «жер кіндігін тапсаң, тірі қаласың» деген аян естіген соң ол өзі туған өңірге қайта оралыпты. Содан қобыз аспабын ойлап табады. Қорыта айтқанда, Қорқыт ата туралы бірнеше аңыз бар. Олардың бірінде өзен ортасындағы кілем үстінде қобызымен күй тартқан оның кілемі құдіретті күйдің арқасында суға батпайтыны да айтылады. Аңыздарда Қорқыт ата қобыз тартқан жылдары ел ішінде ешбір текетірес, өлім болмаған деседі. Тек күндердің бірінде ерекше аспапта ойнап отырған ол кенеттен ұйқыға кеткен сәтінде судағы қайрақ жылан оны шағып өлтірген деген де аңыз бар. Тағы бір аңыз әңгімелерде Қорқыт қобызда күй тартып қана қоймай, ол арқылы адам емдеген деген де мәліметтер кездеседі. Онымен қоса, оның бойында болашақты болжайтын да қасиет болған көрінеді.

Жер бетінде қобыз аспабында алғаш болып күй тартқан Қорқыт атаның күйлері бүгінде кеңінен танымал. «Қорқыт», «Башпай», «Тарғыл ана», «Ұшардың ұлуы», «Желмая» және «Елімай» күйлерінің жарыққа шығу тарихы да ерекше. Мәселен, «Башпай» күйі. Аңыздарға сүйенсек, оның қарындасы тамақ әкеп берген сәтінде башпайы қарындасына тиіп кетеді. Осыдан соң  Қорқыт өзі дүниеден озғанда башпайын сыртқа шығарып көмуді сұранады. Себебі ол кезде ер азаматтың кез келген дене мүшесі қыз баласына тиіп кетсе, ұятқа баланған.  Осы жағдайдан соң «Башпай» күйі жарыққа шығады. Ал «Ұшардың ұлуы» күйі ертеде Ұшар есімді иті болған бала туралы. Отбасының жалғыз ұлы болған ол дүниеден озған соң Ұшар атты иті де жоғалып кетеді. Марқұм баланың ата-анасы оны баланың мазарының басынан табады.

Қорқыттың әкесі Қарақожа. Ол Сырдария аумағын мекен еткен оғыз тайпасынан шыққан. Ал анасы Алтыншаш қыпшақтың қызы екенін атап өту керек.

Қорқыт ата мазаы шамамен IX-X ғасырларда Қызылорда облысы, Қармақшы ауданынан қарасты Қорқыт стансасына үш шақырым жерде жатқан Қорқыт әулиеде тұрғызылған деген аңыз бар. Ал Қорқыт ата ескерткіші Қызылода облысы, Қармақшы ауданы, Жосалы кентіне 18 шақырым жердегі Қорқыт стансасында орналасқан.

Тағы оқыңыздар: Астананың көрікті жерлері

Оригинал статьи: https://kaz.nur.kz/1669853-qorqyt-ata-turaly-ne-bilemiz.html